De cirkel is verbroken

Verantwoord Bestuur

 

 

 

De cirkel is verbroken

Integriteit staat, aldus Aristoteles, voor heelheid. Als de cirkel van gemeenschappelijke morele waarden en normen breekt, lopen we het risico van onverantwoordelijkheid en verval van goed bestuur. De Panama papers zijn een sprekend voorbeeld van een gebroken cirkel. Burgers kiezen een overheid op een door politieke partijen gepresenteerd plan voor de toekomst. Om dat plan te realiseren betalen burgers belasting. De overheid verantwoordt vervolgens de uitvoering en resultaten aan de burgers. De Panama papers tonen een (groeiende) groep burgers die zich aan hun maatschappelijke verantwoording onttrekt. Zij voldoen nog wel aan de wettelijke criteria en de mazen van de wet, maar echt uitleg geven lukt slecht. Wat is het verschil tussen ontwijken en ontduiken? Het gevolg is dat een steeds kleinere groep burgers de lasten van de samenleving ophoest. De pijler ‘solidariteit’ van de democratie raakt in het slop.

Een actuele illustratie van een gebroken cirkel biedt de gemeente Amsterdam. Airbnb en de gemeente hebben een overeenkomst afgesproken om huizen van particulieren aan toeristen te verhuren. Een argument was om zo het tekort aan hotelbedden te compenseren. De overheid doorbreekt met de overeenkomst op twee cruciale aspecten de cirkel van goed bestuur. Allereerst kan de gemeente Airbnb niet controleren. Airbnb doet wel handel in Nederland, maar is wettelijk niet officieel gevestigd en hoeft geen gegevens aan de belastingdienst te overleggen. Dus kan Airbnb wel de vruchten plukken, maar hoeft het geen verantwoording af te leggen. Het is gewoonweg duidelijk dat het bedrijf niet voldoende belasting betaalt. De verhuur van woningen is een groot succes, maar opnieuw tast de gemeente in het duister wat de opbrengsten voor de eigenaren zijn en welke belastinggeld het misloopt. Bedragen van € 26 miljoen per jaar worden in de pers genoemd.

De parallel tussen de Panama Papers en Airbnb is dat wettelijke regels niet meer passen op de dynamiek van de samenleving. Bedrijven en burgers kunnen het eigen belang vergroten zonder de corrigerende werking van het afleggen van verantwoording. Niet perse slecht en juridisch wellicht legaal. Maar het geeft een ongemakkelijk gevoel in de samenleving. Dat de wet het niet-transparant houden van activiteiten toestaat, tast de democratische afspraak aan om met elkaar onze samenleving in stand te houden. Mensen worden er letterlijk pessimistisch van. Integriteit draagt, zo betoogt Aristoteles, niet alleen bij aan het geluk van één persoon, maar juist aan het geluk van de samenleving als geheel. Dat gaat nu mis.

Herstel van de cirkel

Vrijheid van handel en wandel is een groot goed van een democratie. Nu echter de misstanden niet meer grijpbaar zijn en soms ronduit schandalig, is een herijking van integriteit nodig. Hoe kunnen we het draagvlak van gemeenschappelijk waarden en normen behouden en het algemeen belang te beschermen tegen brutale ‘free riders’? De (internationale) rechtsstaat tolereert nu gaten in de wetgeving en verzwakt daarmee de (nationale) verdediging van onze democratie en onze solidariteit. De cirkel is dan weer heel.

Henk Bruning